Van trekschuit tot hogesnelheidslijn

Voordat er treinen reden, was er al wel openbaar vervoer in ons land. Nederland stond zelfs bekend om zijn goede verbindingen. Dat komt omdat er in Nederland zo veel water is. Vanaf de zeventiende eeuw konden zo’n beetje alle steden worden bereikt met de trekschuit. Dat was een boot die werd voortbewogen door een paard op de wal. Naast het paard liep de begeleider: het jagertje. Het pad langs het water heette het jaagpad. Er zijn nog veel jaagpaden naast rivieren, kanalen en vaarten te vinden. Het was een prettige manier van reizen, maar het ging niet zo snel: 5 km per uur. Halverwege de achttiende eeuw kwam er een iets sneller vervoersmiddel: de koets of diligence. Dat was een rijtuig over de weg, waar meerdere paarden voor liepen. Het ging wat harder zo’n 25 km per uur maar niet zo comfortabel. Je werd behoorlijk heen en weer geschud in zo’n koets.

Een belangrijke uitvinding
Rond 1712 werd de stoommachine uitgevonden, in Engeland. Die machine kon water uit de mijnen pompen. Later bedacht James Watt een stoommachine die wielen kon laten ronddraaien. Toen kwam men op het idee om zo’n stoommachine op rails te zetten. In de mijnen werkte men al met karretjes op rails, voor het vervoer van de steenkool. Die karretjes werden getrokken door paarden. De rails waren eerst van hout, later van ijzer.

Eerste stoommachine
In 1804 lukte het de Engelsman Richard Trevitchik om een stoommachine op rails te bouwen: de allereerste stoomlocomotief. Hij werkte alleen nog niet zo goed. Dat duurde tot 1829, toen George Stephenson the Rocket bouwde. Hij won er een prijsvraag mee. Al snel reden er locomotieven van Stephenson door Engeland, met personenrijtuigen erachter. Die werden gemaakt van omgebouwde diligences. The Rocket Bovenleiding

Treinen in Nederland
In 1830 bezocht de Nederlandse luitenant kolonel Bake Engeland om kanonnen voor het leger te kopen. Daar maakte hij de opening van de eerste treinlijn mee. Terug in Nederland probeerde hij kooplieden te interesseren voor de trein, maar dat lukte niet zo goed. Pas negen jaar later kwam de eerste treinverbinding tot stand: tussen Amsterdam en Haarlem. De eerste locomotieven heetten De Arenden De Snelheid. Ze kwamen allebei uit Engeland, evenals de machinisten, want hier wist nog niemand hoe je een trein moest besturen. Die eerste spoorlijn was van de Hollandsche IJzeren Spoorweg Maatschappij (HIJSM). Ze maakten het spoor steeds een stukje langer: eerst naar Leiden, toen naar Den Haag en verder naar Rotterdam. Die verbinding was klaar in 1847. Vanaf die tijd ging het snel. Er kwamen meer spoorwegmaatschappijen bij, die ieder een spoorlijn gingen aanleggen en berijden, zoals de Rhijnspoorweg Maatschappij die een spoorbaan tussen Amsterdam en Arnhem aanlegde.
Werken bij het spoor. In die eerste tijd bij het spoor had je tal van beroepen die nu niet meer bestaan. Op de trein had je naast de machinist, de stoker en de conducteur ook een remmer. Die zat in een tochtig hokje waar hij, als de machinist de stoomfluit liet blazen, aan een groot wiel moest draaien om de trein te laten stoppen. Werken op de trein was best gevaarlijk, vooral voor conducteurs. Rijtuigen hadden nog geen binnenpad, daarom moest hij buitenom, via een treeplank van rijtuig naar rijtuig klimmen.Langs het spoor had je ook veel treinpersoneel. Overwegwachters bijvoorbeeld. Vaak woonden die in een huisje naast de spoorwegovergang. Hun taak was om de spoorbomen te bedienen. De eerste overwegwachters hadden niet eens spoorbomen, alleen een grote witte vlag om mensen op de weg te waarschuwen.

Nieuwe technieken
Locomotieven werden steeds moderner en
konden steeds harder, maar het bleef een beetje omslachtig, met die kolen. Een locomotief moest ontzettend veel water en kolen meenemen om te kunnen blijven rijden. En voordat een locomotief heet genoeg was, moest hij wel zes uur gestookt worden! Rond 1900 kwamen er elektrische treinen. Eerst in Amerika en Duitsland en vanaf 1908 ook in Nederland. Elektrische treinen krijgen hun stroom van kabels boven het spoor: de bovenleiding. Er zijn ook treinen die hun stroom krijgen van een derde rail, een extra staaf tussen of naast de rails. Bij ons zie je dat wel bij metro’s.

Dieseltreinen
Vanaf 1934 kwam er treinen die op een soort benzine rijden: de dieseltreinen. Zo’n dieseltrein rijdt ook op stroom, maar die stroom wordt door de dieselmotor opgewekt met een generator, dat is een grote dynamo die bijna net zo werkt als op de fiets, maar dan veel groter. Voor een dieseltrein heb je geen bovenleiding nodig. Dat is handig op lijntjes waar niet zo veel treinverkeer is, want een bovenleiding maken en onderhouden is erg kostbaar. De stoomtrein heeft het nog best lang volgehouden, maar in 1958 was het afgelopen. Toen maakte de laatste stoomlocomotief, de 3737, zijn laatste rit naar het spoorwegmuseum in Utrecht. Daar staat hij nog steeds. De 3737, de laatste stoomlocomotief

Nederlandse Spoorwegen
De nieuwe treinen waren handig en snel, maar wel duur. Dat was voor de kleinere spoorwegmaatschappijen niet te betalen. Ze stopten ermee of werden overgenomen door de twee grootste maatschappijen, de HIJSM (later HSM genoemd) en de Maatschappij tot Exploitatie van de Staatsspoorwegen (SS). Om de treinen van deze bedrijven goed op elkaar aan te sluiten, moesten ze van de regering gaan samenwerken. Die samenwerking leidde in 1937 tot één bedrijf: de Nederlandse Spoorwegen (NS).De NS kreeg als enige het recht om op de Nederlandse spoorbanen te rijden. Later veranderde dat en kwamen er op een paar minder drukke lijnen weer nieuwe bedrijven bij. Steeds harder De eerste trein reed niet harder dan 30 km per uur. Toen de stoomlocs werden verbeterd konden ze wel 70 km halen. Tegenwoordig gaan moderne treinen zo’n 140 tot 160 km per uur. Naast gewone treinen zoals dubbeldekkers en intercity’s hebben we in Nederland nu ook de hogesnelheidslijn (hsl). Bij NS Hispeed kun je reizen boeken via supersnelle treinen als Fyra, Thalys en ICE. In Nederland rijden deze treinen nog niet zo snel, maar in bijvoorbeeld Frankrijk en Duitsland wel. Daar rijden ze zo’n 350 km per uur, maar het kan nog harder!

Magneetzweeftrein
In Japan heeft een magneetzweeftrein harder dan 580 km per uur gereden. Een magneetzweeftrein zweeft een stukje boven de baan, door middel van magnetische velden. Daardoor kan hij heel snel, en ook nog eens heel stil, want je hoort geen wielen over de rails
rijden. Probleem is wel dat hij boven de 300 km heel hard kan fluiten door de wind die hij veroorzaakt. Daarom rijden de magnetische zweeftreinen meestal niet harder. Als dat probleem is opgelost, komt de zweeftrein misschien ook wel naar Nederland, maar voorlopig is het nog niet zo ver.

Meer weten?
Als je meer wilt weten over de geschiedenis van de trein, dan kun je in het Spoorwegmuseum terecht. Daar vind je van alles. Er staat zelfs een compleet nagemaakte Arend opgesteld, die soms zelfs stukjes rijdt. Je vindt er nog veel meer oude treinen en spullen uit het spoorverleden.

Kijk maar eens op http://www.spoorwegmuseum.nl/

Bron NS

Lieveheersbeestje

Lieveheersbeestje
Lieveheersbeestje

Het lieveheersbeestje is familie van de kevers; insecten met ronde lijfjes en harde vleugels. Ze hebben 6 poten. Lieveheersbeestjes zijn er in meer de 5000 soorten. Rood, geel, zwart. Weinig stippen, veel stippen of geen stippen. Mét haartjes, zonder haartjes enz.

Toch behoren al deze verschillende lieveheersbeestjes tot dezelfde soort. De meeste lieveheersbeestjes eten bladluis, daar lusten ze per dag wel 100 van.

Bij een lieveheersbeestje is het verschil mannetje/vrouwtje bijna niet te zien. Meestal is het mannetje iets kleiner. Maar echt duidelijk is het pas als ze gaan paren, dan klimt het mannetje op de rug van het vrouwtje.

Vaak denken mensen dat het aantal stippen voor zijn leeftijd staat, maar dit klopt niet. De stippen die hij heeft krijgt hij allemaal tegelijk.

Soms ligt een lieveheersbeestje op zijn rug en denken we dat hij dood is. Of dat hij bloedt (geel bloed), maar dit is helemaal niet waar. Het lieveheersbeestje kan fantastisch toneelspelen! Als er gevaar dreigt trekken ze hun pootjes onder hun lichaam en blijven doodstil liggen. Het gele vocht ruikt heel vies en is om vijanden af te schrikken.

Lieveheersbeestjes zijn hartstikke nuttig!
Zij eten de bladluizen die anders de gewassen opeten.
Lieveheersbeestjes kunnen hele velden bladluisvrij maken.

Wat zijn vulkanen?


Een vulkaan is een opening in de grond waar gesmolten gesteente (dat heet dan: magma), gas en brokstukken van vast gesteente door naar buiten komen. Klinkt heel moeilijk zo… is het ook eigenlijk wel! Heel kort uitgelegd: een gat in de grond waar gesmolten stenen, beter bekend als lava, door naar buiten komt. Rond deze gaten of openingen van onze planeet (dat is dus de aarde!) wordt vaak een berg gevormd. Vroeger noemden mensen het dan ook niet voor niets een vuurspuwende berg. Dus: een vulkaan is vaak een berg waar lava uit komt of in zit. Duidelijk zo?

Als een vulkaan “actief” is en dus lava uitspuwt of stoot, noemen wij dat “uitbarstingen”. Een duur woord daarvoor is “eruptie”. Dat is vaak waar mensen gelijk aan denken bij een vulkaan… de spannende kant van vulkanen: explosies, erupties.

Hoe ontstaan vulkanen?
Dit wordt een lastige! Het is namelijk moeilijk om het in heel simpele goed uit te leggen, dus wij hopen dat jullie het zullen begrijpen.
Op deze planeet, de aarde dus, komen we vulkanen vooral tegen op gebieden waar “tektonische platen” tegen elkaar aan liggen (grenzen). Tektonische platen zijn stukken aardkorst die heel langzaam schuiven (een paar centimeter per jaar maar!). Je zou dus kunnen zeggen dat de aardkorst bestaat uit verschillende losse platen die op magma “drijven” (gesmolten steen). Eens in de zo veel tijd, ook al is dat niet vaak en gaat het dus heel langzaam, botsen de platen tegen elkaar aan. Dan ontstaan er dus vulkanen, en vaak ook aardbevingen.

Op aarde zijn er 6 van dit soort grote platen, en een aantal kleinere. Het is niet zo dat vulkanen alleen maar ontstaan daar waar de tektonische platen bij elkaar komen (grenzen)… ze kunnen ook op andere plekken voorkomen. Dit soort plekken noemen we “hot spots”. Hawaï is er daar één van.

Waar uit bestaat een vulkaan?
Hier onder is een afbeelding te zien waar in staat waar de vulkanen uit bestaan. Dit is handig ook om te laten zien tijdens jouw vulkanen spreekbeurt!

Vulkanen weetjes, wist jij dat…

  • …er ook op anderen planten vulkanen zijn? Bij Venus en Mars!
  • …de hoogste berg van het Noordereiland van Nieuw-Zeeland een vulkaan is?
  • …bij een krachtige uitbarsting lava, stenen en assen tot wel 18 kilometer hoogte kunnen schieten/vliegen?
  • …er meer dan 1.500 actieve vulkanen zijn op aarde?
  • …afgekoelde lava heel erg vruchtbaar is (daar groeit dus veel op, zoals planten en bomen!)?

Wil jij nóg meer weten over vulkanen?

  • Hier komen nog een paar handige vulkanen tips en links!
  • Vulkanen speelgoed (zitten ook experimenten bij om het beter te begrijpen!)
  • Vulkanen DVD’s en boeken (kan handig zijn voor meer onderzoek)
  • Informatieve website: vulkanisme.nl

Paarden

Er zijn natuurlijk verschillende soorten, geslachten en leeftijden van paarden. Deze hebben allemaal een andere naam. Hieronder volgt een lijstje met de benamingen.

paarden-spreekbeurt
paarden-spreekbeurt

Hengst: Een mannetjes paard.
Merrie: Een vrouwtjes paard.
Veulen: Een paard dat jonger is dan één jaar.
Jaarling: Paard dat tussen 1 en 2 jaar oud is.
Twenter: Paard dat tussen 2 en 3 jaar oud is.
Ruin: Mannetjespaard dat gecastreerd is en zich dus niet meer kan voortplanten.
Dekhengst: Een hengst waar goedkeuring voor is gegeven om mee te fokken.
Pony: De kleinere rassen die heel bekend en geliefd zijn. Deze zijn minder dan 1,5 meter groot als ze volwassen zijn.

Het paard behoort tot de onevenhoevigen. Dat komt omdat het een hoefdier is met maar één teen per been. Heel lang geleden hadden paarden vijf tenen, maar de nagel van de middelste teen is in de loop der jaren uitgegroeid tot een hoef.

Planteneters
Paarden zijn planteneters, met een moeilijk woord ook wel herbivoren genoemd. Veel planteneters zijn herkauwers, maar paarden niet. Herkauwers zijn dieren die hun eten, nadat het in de maag is geweest, nog een keer kauwen in hun mond. Paarden
gebruiken hun voortanden om gras en andere planten mee af te rukken, zodat ze het met hun kiezen kunnen vermalen. Voortanden worden daarom ook wel snijtanden genoemd. De meeste paarden hebben in totaal zesendertig tanden. Een hengst heeft vier extra tanden tussen de snijtanden en voorkiezen, dit zijn de haaktanden. In zowel de boven- en onderkaak hebben een hengst en een merrie verder zes snijtanden, zes voorkiezen en zes kiezen. Tussen de snijtanden en de voorkiezen hebben paarden een stukje waar geen tanden in zitten. Deze worden ‘lagen’ genoemd. Hierop ligt het bitje van de teugels tijdens het rijden.

Kuddedieren
Paarden zijn kuddedieren. Dit betekent dat ze in de natuur met andere paarden leven. Dat is maar goed ook, want veel paarden worden onhandelbaar als ze alleen moeten leven. In een kudde is er altijd duidelijk iemand de baas. Meestal is dat een oudere, ervaren merrie. Een kudde bestaat meestal uit ongeveer twaalf volwassen merries met hun veulens en een paar hengsten. De meeste hengsten komen in een hengstenkudde terecht.

Nieuwsgierige beesten
Wanneer paarden een bedreiging zien, zullen ze meestal schrikken en vluchten. Als ze niet kunnen vluchten, kunnen ze zichzelf verdedigen. Paarden zijn wel erg nieuwsgierig. Als ze schrikken, willen ze vaak eerst weten wat er aan de hand is voordat ze op de vlucht slaan. Als ze er dan achter komen dat het niet gevaarlijk is, vluchten ze niet.

Paarden weetjes, wist je dat…
Een paard gemiddeld zo’n 205 botten heeft?
Paarden zowel staand als liggend kunnen slapen?
Een wild paard ongeveer 60% van de dag aan eten besteedt?
Paarden slapen nooit heel lang, maar juist heel vaak een paar minuutjes
Het oudste paard 56 jaar is geworden. Gemiddeld leven paarden 30 jaar.

Zie ook… http://www.paardenliefhebber.info